ارتباط ماركسیسم با الهیات هگل

موقن: برخورد دوستان ماركسیست و غیرماركسیست نسبت به مقاله­هایی كه درباره ی ماركسیسم و اندیشه­ی ماركس نوشته­ام كاملاً مأیوس كننده بوده است. مثلاً در مقاله­ی نقد ی بر ماركسیسم كه در كتابم: زبان، اندیشه و فرهنگ1 به چاپ رسیده است نظریه­ی سرافا  (srafa) را آورده­ام كه منسوخ كننده­ی نظریه­های ماركس درباره­ی ارزش و ارزشِ اضافی است.

سرافا كه به مكتب اقتصادی مار‍ژینالیست­ها یا مشتق­گرایان تعلق دارد می­گوید كه تبدیل ارزش به قیمت، یعنی راه­حل ماركس راه حل یك مسئله­ی واهی است. ماركس كلید فهم كاركردهای اقتصاد سرمایه­داری را تحلیل نرخ سود می­دانست و نرخ سود را نخستین تظاهر كار اضافی می­دید كه ویژه­ی اقتصاد سرمایه­داری است. ماركس می­كوشید تا نرخ سود را به مقادیر ارزش ارتباط دهد. بنابراین وقتی نظریه ی سرافا می­تواند نرخ سود و قیمت­های تولید و نیز تخصیص اجتماعی نیروی كار را بدون رجوع به مقادیر ارزش تعیین كند، كل طرح اقتصادی ماركس مردود شناخته می­شود. یعنی نظریه­ی ارزش و ارزش اضافی در نظریه­ی اقتصادی مارکس بی­اعتبار می­شوند. مباهات ماركسیست­ها همیشه این بوده است كه ماركس فروریزی اقتصاد سرمایه­داری را از لحاظ علمی اثبات كرده است و به همین دلیل ماركسیسم، علم است نه اتوپیا. ولی وقتی نظریه­ی ارزش و ارزش اضافی، بی­اعتبار شوند. نظریۀ فروریزی اقتصاد سرمایه­داری نیز مردود شناخته می­شود و اساس ماركسیسم متزلزل می­گردد.

«آقای موقن حتا هگل، ماركس، هایدگر، لوكاچ و هوركهایمر و آدورنو و ماركوزه را در مكتب رمانتیك قرار می­دهد و به این ترتیب خود را طرفدار پر و پا قرص روشنگری و مدرنیته می­داند» (همان، 93). آقای ماهرویان بنده را طرفدار پر و پا قرص روشنگری و مدرنیته دانسته­اند و به نظر من این منصفانه­ترین اظهارنظر درباره­ی مطالبی است كه بنده طی یك دهه­ی گذشته نوشته­ام. اگر به مطالب مقدمه­ای  كه بر كتاب اسطوره­ی دولت نوشته­ام بازگردیم باید بگویم كه در مقدمه مطالبی درباره­ی فاشیسم و فاشیست­ها نوشته­ام كه در تقابل كامل با برداشت­های چپ از فاشیسم است. ماركسیست­ها معمولاً فاشیسم را دیكتاتوری سرمایه­داری انحصاری می­دانند و آن را ناشی از بحران اقتصاد سرمایه­داری می­شناسند و رهبری­ جنبش فاشیسم را در دست بورژوازی كمپرادور می­دانند. ولی من در مقدمه­ی خود گفته­ام كه فاشیسم یك جنبش انقلابی ـ ارتجاعی است كه مهم­ترین خصلت آن این است كه می­تواند دست به بسیج توده­ای بزند و میلیون­ها نفر را در حمایت از برنامه­های ارتجاعی و واپس­گرایانه­ی خودبه كوچه و خیابان بكشد. نهضت­های سوسیالیستی همیشه بر این نكته تأكید می­كرده­اند كه آن­ها جنبش­های مردمی و خلقی هستند؛ ولی با ظهور فاشیسم، ملاحظه شد كه فاشیست­ها نیز جنبش خود را خلقی ومردمی قلمداد می­كنند و حكومت خود را متكی بر توده­های تهی­دست می­دانند. و این پدیده­ای بود ناآشنا برای سوسیالیست­ها. از این رو حتا بعضی ماركسیست­ها جنبش نازی در آلمان را جنبشی شبه ماركسیستی می­دانند. توماس مان دیكتاتوری فاشیست­های آلمانی را دیكتاتوری وحشی خلق می­نامید .در مقدمه نقل كرده­ام كه فاشیست­ها، محافظه­كاران و سنت­پرستانی هستند كه از جهان مدرن و ارزش­های مدرن و حشت دارند. آنان در پی آنند كه جامعه را به عقب برگردانند و به­ویژه به قرون وسطا رجعت كنند.

ماركسیست­های ایرانی در چنین ماركسیسمی پرورش یافته­اند، از این رو آنان در ماركسیسم، پشتیبانی برا ی اعتقادات سنتی و ارتجاعی خودمی­یابند. برای آنان معضل عمده­ی كشورهای جهان سوم از جمله ایران این است كه غرب آن­ها را عقب نگاه داشته است. پس غرب دشمن ماست. البته ماركسیست ایرانی به خاطر ساخت اسطوره­ای اندیشه­اش غرب را یك شخص می­داند. انگلیس برای ایرانی اعم از مصدقی و توده­ای یك شخص است. آمریكا یك شخص است. مثلاً‌وقتی می­گوید مرگ بر آمریكا، یعنی با جاری كردن واژه­ی مرگ كه نام ملك­الموت است، او حضور یابد و برود جان شخصی را كه آمریكا نامیده می­شود بگیرد. شیوه­ی تفكر اسطوره­ای یعنی همین. این شیوه­ی تفكر، هم طرز تفكر نیروهای راست و سنتی است و هم طرز تفكر مصدقی و توده­ای. حال   برداشت   لنینیست­ها            یا         ما ئوئیست­ها را با  نظر ماركس   درباره­ی نقش استعمار غرب در تحول كشورهای آسیایی و آفریقایی مقایسه كنید تا دریابید ماركسیسم در دست لنین، استالین، مائو و كاسترو چگونه مسخ شده و به چه چیز ضد ماركسیستی بدل گشته است. من برای نخستین بار گزیده­ای از مقاله­های ماركس و انگلس درباره­ی استعمار را ترجمه كردم تا تلویحاً نشان دهم كه ماركسیست­های ایران تا چه حد از عقاید ماركس بی­اطلاعند؛ و آن­چه آنها درباره­ی مبارزات ضد امپریالیستی خلق­ها می­گویند در حقیقت همان جنگ علیه كفار و اجنبی است كه لباس تازه­ای بر آن پوشانده­اند. ماینكه (Meinecke) می­گوید كه تبلیغات كلكتیویستی چپ آلمان مانند ارجحیت مالكیت جمعی بر ماكیت خصوصی، ارجحیت جمع بر فرد و نظیر این­ها زمینه را برای ظهور یك حكومت توتالیتاریستی یا تمامت­خواه در آلمان فراهم كرده بود و هیتلر از میراث چپ آلمان سود فراوان برد.

بنابر عقیده­ی هگل منطق فهم می­گوید ، كه امر متناهی هست و از این طریق می­شود امر نامتناهی را به دست آورد؛ در حالی كه منطق دیالكتیكی می گوید امر متناهی وجودی مستقل ندارد و وجودش وابسته به امر نامتناهی است. یعنی جهان امری مشتق و فرعی است كه اصلش در خودش نیست و در آنتی­تزش است؛ یعنی در امر نامتناهی است. از سوی دیگر امر نامتناهی نیز برای تعین خودش به امر متناهی وابسته است. امر نامتناهی نیز نفی آنتی­تزش یعنی نفی امر متناهی است. به سخن دیگر امر متناهی و امر نامتناهی دو قطب دیالكتیكی­اند. در حقیقت منشأ منطق دیالكتیكی هگل عبارت از خدایی است كه از اعماق تاریكی بیرون می­آید. این خدا یا هستی محض برای آن­كه به وجود خودآگاه شود و متعین گردد دو پاره می­شود: هستی و نیستی. هستی نفی نیستی است و آنتی­تز آن است، نیستی نیز نفی هستی و آنتی­تز آن است. اكنون این دو، مجدداً‌در یك رابطه­ی دیالكتیكی یگانه می­شوند و این میتوس ـ لوگوس یعنی اسطوره ـ منطق یا كلمه­ی مسیحی به حركت در می­آید؛ و سپس باحركت همین اسطوره ـ منطق دیگر مقولات منطقی به دست می­آیند. می­بینیم كه هگل جهان مادی را نه با ماده بلكه با مقولات منطقی كه سرشتی اسطوره­ای دارند بنا می­نهد.